Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 23/5 tuyên bố thỏa thuận với Iran, trong đó có mở lại eo biển Hormuz, "cơ bản đã xong và đang chờ hoàn tất những bước cuối cùng".

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio một ngày sau nói rằng thế giới sắp đón chờ tin tốt và thỏa thuận với Tehran có thể sắp được công bố "trong vài giờ tới".

Hãng thông tấn Tasnim của Iran cùng ngày đưa tin theo thỏa thuận sơ bộ có thể sắp được công bố, chiến sự sẽ chấm dứt ở mọi mặt trận. Israel, với tư cách đồng minh của Mỹ, được yêu cầu phải ngừng chiến dịch ở Lebanon. Mỹ cũng phải rút lực lượng khỏi khu vực xung quanh Iran.

Cũng theo thỏa thuận tiềm năng, số lượng tàu thuyền được phép đi qua eo biển Hormuz sẽ trở lại mức trước chiến sự trong vòng 30 ngày. Lệnh phong tỏa hải quân đối với Iran phải được dỡ bỏ hoàn toàn trong vòng 30 ngày.

Tuy nhiên, đến nay, chưa bên nào công bố bản dự thảo thỏa thuận, nên vẫn chưa rõ hai bên đã thống nhất được gì hoặc liệu họ đã đạt được thỏa thuận nào đáng kể hay chưa.

Ông Trump ngày 24/5 thông báo trên mạng xã hội rằng đã yêu cầu các quan chức Mỹ "không vội vàng đạt thỏa thuận khi thời gian đang có lợi cho chúng ta", làm dấy lên hoài nghi về tính thực chất của thỏa thuận.

Trong các cuộc phỏng vấn, giới chức Mỹ và Iran đã đưa ra những cách mô tả khác nhau về các điều khoản cơ bản trong thỏa thuận. Đáng chú ý, hai bên thể hiện quan điểm hoàn toàn trái ngược khi đề cập đến tương lai chương trình hạt nhân, cũng như kho dự trữ uranium làm giàu cấp độ cao hiện nay của Iran.

Theo Stefan Wolff, giáo sư an ninh quốc tế tại Đại học Birmingham, Anh, những tín hiệu tích cực từ Mỹ và Iran cho thấy cuối cùng hai nước có lẽ đã nhận ra cái giá quá đắt của việc quay trở lại chiến sự. Tuy nhiên, để đi đến thỏa thuận cuối cùng, Washington và Tehran vẫn phải cùng nhau thống nhất một số bất đồng trong 5 vấn đề mang tính cốt lõi.

Chương trình hạt nhân Iran

Tổng thống Trump đã nhiều lần tuyên bố Iran phải từ bỏ kho dự trữ uranium làm giàu ở tỷ lệ 60%, điều mà Washington và Tel Aviv lo ngại có thể được Tehran tiếp tục làm giàu lên mức 90%, đủ để chế tạo vũ khí hạt nhân. Đến nay, Iran vẫn liên tục phản đối yêu cầu này, khẳng định làm giàu uranium là quyền mà họ quyết tâm bảo vệ.

Một câu hỏi lớn là Iran sẽ làm gì với khoảng 440 kg uranium làm giàu cấp độ 60% của mình. Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Iran còn sở hữu khoảng 11 tấn uranium được làm giàu ở các cấp độ khác nhau.

Một quan chức Mỹ nói với các phóng viên hôm 24/5 rằng Mỹ và Iran đã đồng ý về mặt nguyên tắc đối với một thỏa thuận, trong đó có cam kết của Tehran về việc xử lý kho uranium làm giàu cấp độ cao. Quan chức này cho biết thêm phương thức xử lý cụ thể đang được hai bên thương lượng.

Một câu hỏi khác đặt ra là liệu Iran có thể tiếp tục làm giàu uranium trong tương lai hay không.

Quan chức Mỹ nói trên cho biết thỏa thuận không quy định lệnh dừng làm giàu uranium, đồng thời lưu ý rằng vấn đề này sẽ được giải quyết trong các cuộc đàm phán tương lai. Trong những vòng đàm phán trước đây, Washington từng tìm cách buộc Tehran cam kết ngưng làm giàu uranium trong ít nhất 20 năm. Tuy nhiên, Iran từ chối và đề xuất khoảng thời gian ngắn hơn nhiều, khoảng 5 năm.

Ngoại trưởng Rubio đã phát tín hiệu rằng chính quyền Tổng thống Trump sẵn sàng chấp nhận một thỏa thuận tạm thời, dù điều đó có thể chưa lập tức tước bỏ khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân của Iran.

"Bạn không thể giải quyết một vấn đề hạt nhân chỉ trong vòng 72 giờ", ông Rubio phát biểu. Ngoại trưởng Mỹ cũng gợi ý rằng Washington có thể tiếp tục đe dọa tấn công quân sự nếu các cuộc đàm phán không đem lại kết quả trong vòng hai tháng tới.

Tuy nhiên, ba quan chức cấp cao Iran hôm 23/5 cho biết hai bên vẫn chưa thống nhất được bất kỳ điều khoản nào liên quan đến kho dự trữ hạt nhân.

Ban đầu, Iran không muốn đưa bất kỳ điều khoản nào về kho uranium làm giàu cấp độ cao vào thỏa thuận. Ba quan chức Iran giấu tên cho biết mọi vấn đề hạt nhân sẽ được đưa ra thương lượng trong vòng 30 đến 60 ngày tới. Hiện chưa rõ đề xuất mà phía Iran tuyên bố đã đồng ý có trùng với bản dự thảo ghi nhớ mà ông Trump đăng hồi cuối tuần không, hay đó chính là văn bản được quan chức Mỹ đề cập ngày 24/5.

Quyền kiểm soát eo biển Hormuz

Trước khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch tấn công Iran ngày 28/2, các chuyến tàu chở dầu và khí đốt vẫn lưu thông thuận lợi qua eo biển Hormuz.

Sau khi xung đột bùng nổ, Iran đã phong tỏa eo biển bằng cách tấn công các tàu thương mại, khiến giao thông bị đình trệ, đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng vọt. Đến tháng 4, Mỹ áp lệnh phong tỏa đối với các cảng biển Iran cũng như tàu liên quan đến nước này trên phạm vi toàn cầu. Hiện tại, Iran đang cố khẳng định quyền kiểm soát đối với eo biển bằng cách thu phí qua lại.

Vì vậy, một câu hỏi lớn đặt ra là liệu Iran có mở cửa trở lại Hormuz và Mỹ có chấm dứt lệnh phong tỏa của mình hay không.

Việc Iran tìm cách lập "trạm thu phí" ở tuyến đường thủy này đã vi phạm các quy định hàng hải, vốn nghiêm cấm việc thu phí đối với tàu thuyền qua lại những tuyến đường thủy quốc tế.

Các quan chức Iran cho hay theo thỏa thuận đề xuất, trước mắt Iran sẽ đồng ý để tàu thuyền đi qua eo biển mà không phải trả phí. Đổi lại, Mỹ sẽ phải dỡ bỏ lệnh phong tỏa cảng biển Iran.

Tổng thống Trump ngày 24/5 ra tín hiệu Mỹ có thể tính đến chuyện dỡ bỏ lệnh phong tỏa hàng hải đối với các cảng Iran, nhưng lưu ý rằng biện pháp này "vẫn sẽ giữ nguyên hiệu lực cho đến khi hai bên đạt được thỏa thuận chính thức".

Tài sản bị đóng băng của Iran

Iran muốn thu hồi những tài sản bị đóng băng ở nước ngoài do các lệnh trừng phạt quốc tế kéo dài suốt thời gian qua.

Tehran nói rằng thỏa thuận đề xuất sẽ giúp giải tỏa 25 tỷ USD tài sản đang bị phong tỏa. Nhưng một quan chức Mỹ hôm 24/5 cho biết ở giai đoạn hiện nay, Mỹ chưa đưa ra đề nghị giải tỏa bất kỳ tài sản nào của Iran, song thêm rằng Washington sẵn sàng bắt đầu quá trình đó nếu Tehran thực hiện đúng các cam kết hạt nhân của mình. Ông từ chối nêu rõ những tài sản nào hoặc số lượng bao nhiêu sẽ được phá băng.

Vài tuần qua, Tổng thống Trump vẫn chỉ trích cựu tổng thống Barack Obama vì đã giải tỏa 1,7 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran vào năm 2015 theo thỏa thuận lúc bấy giờ nhằm đình chỉ hầu hết hoạt động hạt nhân mà Tehran theo đuổi. Ông Trump sau đó rút khỏi thỏa thuận vào năm 2018.

Các lực lượng ủy nhiệm của Iran

Iran hỗ trợ các nhóm dân quân khắp khu vực, trong đó thế lực mạnh nhất là lực lượng Hezbollah ở Lebanon. Israel, đồng minh thân cận với Mỹ, đã liên tục đụng độ với Hezbollah trong những tuần gần đây, bất chấp lệnh ngừng bắn tại Lebanon.

Câu hỏi đặt ra là liệu thỏa thuận đề xuất có thể chấm dứt các cuộc giao tranh đang diễn ra giữa Israel và Hezbollah hay không. Một vấn đề khác là liệu Iran có kiềm chế được những lực lượng ủy nhiệm khác của mình trong khu vực không.

Iran cho biết theo thỏa thuận đề xuất, giao tranh sẽ chấm dứt trên mọi mặt trận, trong đó có cả Lebanon. Nhưng Mỹ không đề cập đến Hezbollah hay các lực lượng ủy nhiệm khác như một phần của đề xuất này.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cho biết trong tuyên bố hôm 24/5 rằng ông đã điện đàm với Tổng thống Trump vào tối hôm trước, người đã tái khẳng định Israel có quyền tự vệ trước các mối đe dọa trên mọi mặt trận, kể cả Lebanon.

Kho tên lửa của Iran

Israel và các quốc gia Arab vùng Vịnh đều nằm trong tầm bắn tên lửa Iran, vì thế kho tên lửa nước này là một mối lo ngại lớn, đặc biệt đối với Tel Aviv.

Ngay từ đầu cuộc xung đột, chính quyền Tổng thống Trump đã tuyên bố Iran sẽ phải từ bỏ chương trình tên lửa đạn đạo hoặc hạn chế tầm bắn của chúng. Tuy nhiên, một quan chức Mỹ hôm 24/5 tiết lộ thỏa thuận đang được thảo luận không đề cập đến kho tên lửa Iran.

Giới lãnh đạo Israel chắc chắn sẽ rất thất vọng với bất kỳ thỏa thuận nào không đề cập đến vấn đề tên lửa Iran. Trong tuyên bố hôm 24/5, Thủ tướng Netanyahu cho biết ông và ông Trump vẫn giữ chung quan điểm trong việc ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, nhưng các chuyên gia nhận định thỏa thuận đang được bàn thảo có thể còn cách rất xa các mục tiêu mà Israel hướng đến.

Một bất đồng chưa được giải quyết về vấn đề tên lửa có thể gieo mầm cho các cuộc xung đột tương lai, nếu Israel tự mình hành động để xóa sổ năng lực tên lửa Iran.